حج در لغت به معنای مطلق قصد میباشد در شرع مقدس

 اسلام عبارت است اززیارت خانه کعبه با ترتیب خاص

وشرایط مخصوص درروزهای ماه ذالحجه به نحوی که

خداوند متعال دستور فرموده حج خانه خدا یکی از فروع

 دین وعبادات است وازارکان پنج گانه وشرایع اسلام به

 شمارمی آیدهرمسلمان عاقل که توا نایی مالی وسلامت

 بدن برخوردارباشد چه مرد یا زن درطول عمریک بار

واجب است.

 پیامبر اکرم( ص)در مورد حج می فرماید انجام هرعمره تا عمره دیگر کفاره گناهان بین آن دو میباشد وپاداش حج نیکو ومقبول جز بهشت نیست.  حج و مناسک آن ارث آدم ابوالبشر و تشریع حضرت ابراهیم و فرزندش اسماعیل (ع)میباشد. اعراب زمان جاهلیت بااینکه خودراازاولاد ابراهیم خلیل الرحمن می دانستند،می دانستند که آنحضرت بت شکن است بااین حال خانه توحید رابه بتکده تبدیل کرده وآنرامرکز بتان قرارداده بودند به این ترتیب که در عرفات و مشعرالحرام ومنا جمع می شدند وزیب وزیورخودرا نمایش داده،خودنمایی می کردند.درمیان مسجدالحرام برای بتان قربانی می کردند.خون و کثافتش را در گوشه ای از مسجد می ریختند. قرآن کریم در آیه 35 سوره انفال اشاره به این موضوع دارد(نماز و نیایش مشرکان دوره جاهلیت دربرابرخانه کعبه جز صفیرو کف زدن چیزی نبود) 

یکی از حکمت های حج، الغاء تفوق نژادی ،اقلیس است،

اسلام در 14 قرن قبل درآیه  (13)سوره حجرات اختلاف

 نژادی راازمیان برداشت. یکی ازاسرارحج اجتناب از

تجملات ظاهری وخودپسندی ها و امتیازات واهی و

اکتفاکردن بضروریات زندگی است.

شرایط حج

1-بلوغ :پس کسی که به حدبلوغ نرسدحج براو واجب

 واجب نیست.2-عقل:بر دیوانه حج واجب نیست.

3-استطاعت:یعنی مخارج خود وعائله اش رادرمدت

 سفروازعهدۀهزینه حج برآید.4-سلامت مزاج و

 توانایی رفتن به مکه را برای اعمال حج داشته باشد.                                                      

اقسام حج

حج بر سه نوع است:حج تمتع –حج قران—حج إفراد                                               

حج تمتع-برکسانی واجب است که مسکن و منزل آنان

 تا مکه بیش از 96 کیلومتر فاصله داشته باشد چنانکه

 در آیۀ 196سوره بقره به آن اشاره شد:این حج

تمتع از برای کسی است که خانواده ووطنش مکه و

حدود آن نباشد.  اعمال حج این دسته که از مسافات

 دور وارد مکه میشوند دوقسمت شده

(عمرۀ تمتع-حج تمتع)

عمره تمتع مقدم بر حج تمتع است.

اعمال عمرۀ تمتع عبارت است از:احرام-طواف ونمازآن

-سعی میان صفاو مروه-تقصیر      

اعمال حج تمتع عبارتست از:احرام-وقوف در عرفات-

 وقوف در مشعرالحرام-رمی جمره عقبه در منی-

قربانی- حلق یا تقصیر- طواف زیارت و نماز آن- سعی

میان صفا و مروه- طواف نساء و نمازآن –بیتوته در

 منی-رمی حجرات ثلاثه. حج قران:درجمیع اعمال و

شرایط مانند حج إفراداست با این تفاوت که درحج قران

،حاج از میقات وحین احرام قربانی با خود سوق میدهد

وهمراه می برد،چون قربانی همراه وقرین حاجی

 است آنراحج قران گویند.

درآیه 197 سوره بقره تصریح شده زمان حج تمتع

 و قران و إفراد در چندماه معین است(شوال-

ذی القعده- ذی الحجه)و. جزء در این سه ماه

 نمی توان حج بجا آورد.

توضیح آنکه عمره تمتع از اول ماه شوال تا هشتم

ذالحجه است حج آن از نهم ذی الحجه شروع

 می شود. 1- عمره تمتع در سال، پیش از یکبار

 جایز نیست 2-عمره  تمتع و حج تمتع باید در

یکسال انجام شود. درحج تمتع درحال اختیار تقدیم

 طواف وسعی حج به مناسک عرفات ومشعرومنی

 جایز نیست . عمره مفرد:کسی که بخواهد از مکه

 معظمه عمره مفرده واجب یا مستحب بجا آورد باید به خارج از حرم برود و در یکی از نقاط مشروحه زیر محرم

 شود و سپس رهسپارمکه گردد .                                                                               

1-حجرانه:نام محلی است بین مکه وطائف ورسول

اکرم (ص) غنائم حنین را در آنجا تقسیم کرد و

احرام عمره بست و مسجدی بنام حجرانه در آنجا

 بنا کرد 2-تنعیم:نام محلی است در خارج مکه در

 سمت مدینه که فاصله آن تا مکه در حدود هفت

کیلومتر است ونام آن مسجد تنعیم یا عا یشه که در

آن بایدمحرم شد.

 3-حدیبیه:نام محلی است ما بین جده ومکه و

 فاصله آن تا مکه 48 کیلومتر است.
افضل مواقیت برای احرام عمره مفرده بترتیب

حجرانه –تنعیم-حدیبیه است وچون تنعیم نزدیک به

مکه است لذا اکثرحجاج ازاین محل محرم می شوند.

طریقه عمرۀ مفرده :پس از پوشیدن لباس احرام در

 یکی از نقاط فوق ذکر باید نیت کرد که محرم می شوم

 وسپس به مکه عزیمت کرده تا مرز حرم تلبیه را

 استحبابآ ادامه داد چون داخل حرم گردیدتلبیه را قطع کند

واز ورود به مسجدالحرام هفت مرتبه به دور کعبه به

 قصد عمرۀ مفرده طواف کرد و دو رکعت نماز طواف در

 پشت مقام ابراهیم(ع)بجا آورد. سپس هفت مرتبه سعی

 میان صفا و مروه انجام داد.پس از آن حلق یا تقصیر

 کرد و در این هنگام می توان از لباس احرام خارج شد

آنگاه هفت مرتبه دیگر بقصد طواف نساء بدور خانه

کعبه گردش کرد و دو رکعت نماز طواف نساء بجا آورد.                                                                  

«واجبات رکنی و غیر رکنی حج و احکام مصدود و

محصور آن»                           

اعمال عمره حج بر دو قسم است.1- ارکان یا واجبات

 رکنی 2- واجبات غیر رکنی.

 ارکان جمع رکن که ترک آن موجب بطلان است وواجبات

 غیررکنی موجب باطل شدن نمی شودبلکه ترک آن گناه

است.   ارکان عمره چهار تا است:نیت- احرام –

 طواف سعی میان صفا و مروه                             

ارکان حج شش تا است:نیت-احرام-وقوف بعرفات – وقوف به مشعرالحرام – طواف –سعی میان صفا و مروه.

 واجبات غیر رکنی عمره پنج تا است :تلبیه –نماز طواف – طواف نساء، در عمرۀ مفرده- نماز طواف نساءدر عمره مفرده-تقصیر. 

  واجبات غیر رکنی حج هشت تا است:تلبیه- نماز طواف

 – طواف نساءنماز طواف نساء- رمی جمرات ثلاثه-

قربانی- حلق یا تقصیر- بیتوته در منی.                                              

مصدود:کسی که برای عمره یا حج محرم شده و دشمن

 جلو او را گرفته و نمی گذارد به مکه وارد شودو یا در

 مکه مانع اعمال آن است او را مصدود گویند در این

 صورت اگر به پول دادن دفع کند باید انجام دهد و در

 غیر اینصورت قربانی و تقصیر کند و از احرام خارج

 شود وبه وطن برگردد.                                                            محصور:کسی که برای عمره یا حج محرم شده و در

 اثر بیماری از اتمام حج باز بماند او رامحصور نامند

و چنانچه در نیت احرام با خدا شرط حلیت کرده

می تواند قربانی نکند و از احرام خارج شود و بعد از

 بهبودی طواف نساء کند و در صورت عدم بهبودی

 سال بعد مشرف شود.    

میقاتها

میقات محلی است که برای احرام معین شده ،بعبارت

دیگر محل پوشیدن لباس احرام را میقات گویند.

پیامبر اکرم پنج میقات را برای احرام معین فرموده:

1-مسجد شجره،2-وادی عقیق،3-یلملم،

4-قرن المنازل ،5-جحفه

هر کس ازهریک ازمیقاتها عبورکند باید ازآن هم

محرم شود وکسی که ازهیچ یک محرم نشد یکی از

 محاذی آنها محرم گردد.

احرام و واجبات و مستحبات آناحرام مصور باب افعال

 و به معنی داخل شدن در حرم و یا حرام کردن چیزی

 بر خود می باشد.

 واجبات احرام:1-پوشیدن لباس احرام 2-نیت 3-تلبیه

احرام برای عمره و حج واجب رکنی وترک آن موجب

بطلان آن است.نماز نافله احرام مستحب و

 شش رکعت(سه نماز دو رکعتی). 

لباس احرام و حکمت آن

یکی از شرایط واجبات احرام پوشیدن لباس احرام

 است که نماز خواندن در آن جایز باشد. لباس

 احرام مرکب از دو قطعه پارچه به شرح زیر

است:1- ازار یا لنگ که برای پوشاندن عورت و

بدون گره زدن باید به کمربست و از ناف تا ساق پا

 را بپوشاند 2- رداء : برای پوشاندن شانه ها و

بدن است که بر دوش می افکند . پوشید ن این دو

 قطعه در احرام واجب است .

حکمت پوشیدن لباس احرام :  کسی که به بارگاه

قدس الهی داخل شود باید از تجمل گرایی بپرهیزد

و زندگی را ساده ببیند و آن نشانه قطع علاقه

به دنیا است .                                                                          

تلبیه : به معنی اجابت دعوت است یکی از واجبات

 احرام گفتن تلبیه است و بعد از پوشیدن لباس و

 نیت محرم شدن باید بلافاصله گفت : لبیک الهم

 لبیک لبیک لا شریک لک لبیک ( بار الها امر تورا

 اقبال کردم و دعوتت را به فریضه حج اجابت

 نمودم برای توشریکی نیست)    

 محرمات احرام:عبارت است از اموری که ترک

 آنها در حال احرام واجب و بیست وچهار چیز است.

1-شکار صحرائی 2-جماع کردن 3-عقد کردن زن

 4-استمنا5-استعمال عطر وبوهای خوش6-روغن

 مالی بدن 7-فسوق{یعنی دوروغ گفتن و امثال آن }

8-جدال{ قسم خوردن بنام خدا }9-سرمه کشیدن

10-نظر کردن در آینه برای زینت وآرایش 11-پوشیدن لباس دوخته و دگمه دار12-انگشتر بدست کردن13- پوشانیدن صورت14-آرایش وزینت کردن 15-پوشانیدن تمام پشت پا 16- پوشاندن تمام سر 17-بیرون آوردن خون از بدن 18-کشیدن دندان19-جدا کردن و بر طرف کردن مواز بدن 20-تضلیل(زیرسایه قرار دادن ما نند چتر سر گرفتن برای رفع گرما 21-ناخن گرفتن حتی مقدار کمی از آن 22-کشتن جانوران معتادبدن که در بدن

 یا لباس ساکن می شوند(مانند شپش-پشه )23-بریدن و

کندن و شکستن درخت وشاخه آن 24-اسلحه همراه داشتن و

مصلح به سلاح جنگ.                                                                          

طواف خانه کعبه و حکمت آن

طواف عبارتست از رفتن به گرد خانه کعبه که یک بار

گردش بدور خانه را یک شوط و هفت مرتبه آنرا یک

طواف گویند. عمل طواف در آیه 29 سوره حج آمده که

فرموده:(و باید بخانه قدیم و دیرین که کعبه است طواف

کنند.

واجبات طواف

واجبات طواف دوازده امربه شرح زیر است: که پنج امر

 اولیه آن ،شرط خارج و قبل از طواف وهفت امر بقیه،

 داخل و درحال طواف است:

1-طهارت:آن کسی که بدون وضو از روی عمد و جهل  فراموشی طواف کند طوافش باطل است 2-طهارت بدن و لباس از هر نجاستی

3-کسانی که ختنه نکرده اند طوافشان باطل است 4-ستر عورت 5-نیت با قصد قربت و اخلاص و تعیین نوع طواف 6- مبدا طواف محاذی

حجرالاسود است به قسمی که حجرالاسود در سمت چپ

طواف کننده واقع شودو تمام بدن به تمام آن مرور کند

7-ختم طواف نیز مانند شروع آن مقابل حجرالاسود

است و دور آخر آن من باب احتیاط باید چند قدم از

حجرالاسود گذشت تا اطمینان حاصل شود که هفت دور تمام به گرد خانه کعبه گردش کرده است. 8 –خانه کعبه در جمیع احوال طواف در سمت چپ قرار گیرد پیش رو و پشت سر واقع نشود به عبارت دیگر نباید

شانه چپ از برابر کعبه خارج شود و اگر در اثر فشار جمعیت خارج شد آن قسمت طواف صحیح نمی باشد.9- داخل کردن حجر اسماعیل در طواف است یعنی هنگام طواف از خارج دیوار نیم دایره ای عبور کرد و داخل

آن نگردید.واگر کسی داخل آن شد آن دور باطل است. 10- محل طواف در مسافت بین خانه کعبه مقام ابراهیم

در تمام جوانب است و از حد مقام مزبور نباید تجاوز

کرد زیرا مقام ابراهیم جزء مطاف نیست و خارج از آن است. 11- طواف باید خارج از کعبه و فضای آن صورت گیرد و چون شاذروان جزء خانه خداست و کسی که دستش را از بالای آن به دیوار خانه کعبه برساند طوافش باطل است. 12- هفت شوط تمام باید به گردکعبه گردش کردکه آنرا یک طواف گو یند.

نماز طواف:واجب است بعد ازهرطواف واجب دو رکعت

 نماز مانند نماز صبح به نیت نماز طواف بجا آورد.

نماز طواف واجب غیر رکنی است و اقامه آن در پشت

مقام ابراهیم نیز واجب می باشد باید طوری ایستاد که

 مقام روبروی نماز گذار باشد. درآیه 125 سوره بقره

 است که: مقام ابراهیم را محل نماز گیرید.       

    صفا و مروه

صفا و مروه نام دو کوه کوچک در مکه است که جنب

مسجد الحرام و مقابل هم قرار دارند ارتفاع صفا

حدود 15 متر و کوه مروه 8 متر است کوه صفا در

مشرق خانه خدا و در دامنه کوه ابو قبیس است.

صفا :نام سنگهای صا ف و شفاف که بدون آلودگی

و گل وخاک است مروه واحدمرو است و در لغت به

 معنای سنگ سخت سفید و براقی است که بوسیله

 آن آتش می افروخته اند. مساحت میان صفا ومروه

(420)متر که اکنون به صورت یک خیابان

 سرپوشیده به ارتفاع 12وعرض 20متر آنرا

مسعی( مکان سعی میان صفا و مروه) متصل به

 مسجدالحرام است. 

واجبات سعی میان صفا و مرو ه

1-نیت:به این نحو که سعی میان صفا و مروه

 می کند برای عمره تمتع 2-پس از نیت بایستی

 هفت مرتبه تمام مساحت بین صفا تا مروه را

 پیمودو بدین ترتیب که از صفا بطرف مروه رفت

 و از مروه به سمت صفا مراجعت کرد تا هفت شوط

 تمام سعی شود (چهارمرتبه از صفابه مروه و سه

 مرتبه از مروه به صفا).

    تقصیر :عبارتست از کوتاه کردن مو یا ناخن.

عرفات: عرفات در بیابان صاف و همواری است در

 جنوب دامنه کوهی بنام عرفات که خاک آن ماسه

 نرم است عرفات در 24کیلومتری شمال مکه و

خارج از حد حرم است .وجه تمسیه آن :1-توبه

حضرت آدام در این بیابان قبول شده و آدام وحوا

 آنجا به هم رسیداند 2-برخی گویند چون حجاج در

 آن محل یکدیگر را شناسند لذا آن روز را عرفه و

 جایگاه عرفات نام نهادند.در ابتدای عرفات مسجد

 بزرگی است به طول 90 متروعرض 80 متربه نام

مسجد نمره یاعرفه یا مسجدجامع ابراهیم.

مشعرالحرام و وجه تمسیه آن

مشعرالحرام نام تبه وکوهی است بین عرفات ومکه که

 فاصله آن تا عرفات تا مکه هر کدام 12کیلومتراست و

جزء حرم است.  مشعرالحرام را مزدلفه می نامند که

ماخوذ از (از دلاف )به معنی جمع چون حاجیان  نزدیک

به هم به عبادت می پردازند مزدلفه نامیده میشود .خاک

 بیابان مشعرالحرام (مزدلفه)مانند عرفات از ماسه است

دارای خارهائی بنام مغیلان است . وقوف در مشعر الحرم

 : یعنی بودن در سرزمین مزبور در شب عید قربان و

 کسی که عمدا آن را ترک کند حجش باطل است منی و

 وجه تمسیه آن : سرزمینی است درمشرق مکه میان

 مکه ومشعرالحرام که فاصله آن از هر کدام 6 کیلو متر

می باشد و جزء حرم می باشد .1-منی: یعنی آرزو و

خواهش چون جبرئیل امین (ع) به حضرت ابراهیم (ع)در

 این وادی گفت از خداوند خواهش کن لذا به این محل

 منی گویند.2-منی (امنا )یعنی ریختن خون نیز میباشد

وچون در اثر قربانی زیاد خون میریزد آن را منی گویند .

اماکن درمنا:1–مسجد خیف 2-جمرات ثلاثه 3- کشتارگاه

مسجد خیف :در دامنه کوه منا مسجد بسیار بزرگی و

 زمین مرتفع را که سیل آسیبی به آن نرساند خیف گویند.

   جمرات ثلاثه : در شهر منا سه محل به نام جمره است

که از سنگ و گل ساخته شده و حاجی ها به آن ها

 سنگ می زنند .

  کشتارگاه :در آخر خیابانی که جمرات ثلاثه واقع شده

محل بسیار وسیعی است که حاجی ها در روز عید قربان

 پس ازپرتاب سنگ در آنجا قربانی می کنند.   

     عید قربان:روز دهم ذی الحجه و در پایان قسمت اعظم

 اعمال حج می باشد.قربانی از چه زمانی معلوم شد:

تاریخ آن از زمان آدم (ع) است و درآیات 27،28،29،

30 سوره ماﺋده تصریح شده است .اسرار وحکمت های

 قربانی 1-فدا کردن مال و انفاق آ ن در راه خدا

 2-کشتن حیوان اشاره به کشتن نفس اماره .

اعمال روز عید قربان- 1-رمی جمره عقبه :عبارت از

انداختن هفت سنگ ریزه به جمره عقبه که باید با نیت

 باشد2-قربانی 3-حلق یا تقصیر یعنی تراشیدن تمام

 سر.طواف زیارت و طواف نساء:پس از رص جمده

عقبه  و قربانی و حلقی باید طواف حج تمتع که آن را

 طواف زیارت نیز نامند وسعی حج تمتع و همچنین

 طواف نساء انجام داد.                                                

بیتوته در منی ورمی جمرات ثلاثه

واجب است (واجب غیر رکنی)شبهای 11و12 ذی

الحجه در منی به سر برند و هنگام  غروب آفتاب بدین

 نحو نیت کرد: بیتوته می کنم ومی مانم امشب در منی

 در حج تمتع واجب قرﺒﺔالی الله.                                 

وداع کعبه

هفت شوط به گرد خانه کعبه به قصد طواف وداع

 گردش کردودورکعت نماز طواف وداع در پشت مقام

ابراهیم بجای آورد وسپس به حمد وثنای پروردگار

 مشغول گردید و صلوات برپیامبروخاندانش فرستاد واز

خدا طلب آمرزش وقبول اعمال خواست و دعای وداع

را خواند و پس از آن از آب چاه زمزم نوشید و موقع

خروج ازمسجد الحرام دعا خواند.                

منابع:بر گرفته از کتاب احکام حج و اسرار آن

نوشته:سرهنگ حسن بیگلری