خود سازی و تهذیب نفس

مقدمه:

از آنجا که هر مکتب و یا هر حکیم و متفکری بخواهد انسان را به سمت مکارم اخلاقی و

کمالات معنوی هدایت نماید

و درباره مفاسد اخلاقی و دردها و ناگواریهای انواع امراض روحی بیندیشد ، راهی جز این ندارد

که نخست [ خود ]

انسان را پیدا کند و انسان را با ابعاد وجودیش واصول قوا و نیروهایش وغریزه « حب ذات» و خود خواهیش آشنا

سازد و ما بین او و خویشتن صلحی برقرار نماید آنگاه است که میتواند انسان را با گامهائی

استوار در صراط مستقیم

به سوی مکارم اخلاقی و کمالات معنوی سوق دهد.

یکی از قدیمی ترین دستورهای حکیمانه جهان که هم به وسیله انبیاء الهی به بشر ابلاغ شده

است و هم حکیمان

بزرگ جهان آنرا به زبان آورده اند این جمله معروف است که <<ای انسان خودت را

بشناس>>.

مطالب اصلی:

انسانی که به خویشتن خویش جاهل است نه تنها از مفهوم عالی انسانیت بدور است ، بلکه

از احسان اینکه او هم

موجودیتی دارد برخوردار نمی باشد از این رو یکی از گام های نخستین در راه خود سازی و

تهذیب نفس و پرورش

ملکات والای انسانی خود شناسی است

آیا مگر ممکن است انسان رذائل اخلاقی را از خود دور سازد و عیوب خود را اصلاح کند و به

خود سازی و کمالات

نفسانی برسد ، در حالی که هنوز خویشتن را ان گونه که هست نشناخته باشد.آیا کسی که

راه خود را گم کرده تا از

گمراهی خویش با خبر نشود به سراغ دلیل راه میرود ؟

آیا کسی که از بیماری خویش هیچ اطلاعی ندارد به سراغ طبیب معالج میرود ؟

آیا کسی که نداند و نداند که نداند در صدد بر طرف کردن نادانی خویش بر خواهد داشت ؟

نشود ابزار و وسائل دفاع را آماده خواهد کرد ؟

و آیا کسی که در جای جای خانه اش گنجهای پر قیمت نهفته است ، ولی او از وجود آنها

اطلاعی نداشته باشد ،

میتواند آنها را استخراج و از آن بهره برداری نماید ؟

طبیعی است که پاسخ تمام این سئوالها منفی است.

و همچنین اکر کسی خود را نشناسد و از عیوب خویش و توانمندیهای بالقوه نفس آگاهی ن

داشته باشد ، هرگز به دنبال خود سازی ، و تهذیب اخلاق و کمالات نفسانی نخواهد رفت.

« مَن عَرَفَ نَفسه فَقَد عَرَفَ رَبّه »:در احادیث معتبر از پیامبر اکرم (ص) و علی (ع) روایت شده که فرمموده اند

کسی که خودش را بشناسد پروردگارش راشناخته است

و با توجه به اینکه یکی از پایه های اصلی پرورش فضائل اخلاقی و تکامل معنوی ، خود

شناسی والنفس است و تا

انسان این مرحله دشوار را پشت سر نگذارد به هیچ یک از مقامات معنوی نائل نخواهد شد.و

به همین دلیل علمای

بزرگ اخلاق اصرار و تاکید فراوانی دارند که هرروان این راه باید به خود شناسی پردازند و از ا

ین امر حیاتی غافل

نشوند.

حال این سئوال پیش می آید که مسئله چرا اهمیت و ارزشی دارد؟در پاسخ می گوییم برای

چندین « خود شناسی »

منظور نسبت به آن این همه تاکید و توصیه شده است .خود را بشناسیم تا بهتر بتوانیم خدا را

بشناسیم . و در حقیقت

انسان به خوبی شناخته شود بزرگترین گام در راه خدا شناسی برداشته شده است ، زیرا

اولاو هستی شناسی انسان است که مانند یک قطب نمای صحیح انسان رابا خدا در ارتباط

قرار میدهد.: یکی از ابعاد نفس « فطرت پاک انسانی »

خود شناسی بهترین راه برای خدا شناسی است.

ثانیا :

تجرد و برتری انسانی ، از ماده و مادیات و احاطه آن بریدن و سلطه آن بر همه اجزاء ، بدون

ارتباط فزیکی راهی

است برای شناخت و اعتقاد به احاطه و سلطه خدای سبحان بر تمام مخلوقات

خود را بشناسیم تا بداتیم که خالق حکیم ما را بیهوده نیافریده و وظیفه ما در این جهان

چیست ؟

خود را بشناسیم زیرا انسان با شناخت نفس خویش به استعدادهای گوناگونی که برای

پیشرفت و ترقی از سوی خداوند در او نهفته شده است پی میبرد و می کوشد که این

استعدادها را هر چه بهتر پرورش دهد و شکوفا سازد.

خود را بشناسیم برای اینکه انسان با شناخت خویشتن به خطرات هوای نفس و انگیزه های

شهوت و تضاد آنها با

سعادتش پی می برد ، و خود را آماده مقابله با آنها می سازد

خود را بشناسیم چونکه با خود شتاسی ریشه های هر یک از مفاسد اخلاقی که در درون جان ا

نسان جا دارد شناخته

میشود و درمان این دردها را آسان می سازد و بدین گونه راه وصال به تهذیب نفس و خود

سازی را در برابر انسان هموار می کند. حضرت علی (ع) می فرماید :

« مَن عَرَفَ نَفسه جَاهَدها ، مَن جَهَلَ نَفسه أهملها »

یعنی :

هر کس نفس خویش را بشناسد با آن جهاد و مبارزه می کند و هر کس نفس خویش را

نشناسد آنرا را وا میگذارد .

کلمات قصار در معرفت نفس:

به چند گفتار ار امیرالمومنین علی (ع) در ترغیب به معرفت نفس تبرک می جوییم

بزرگترین نادانی ، نادانی انسان در کار نفس خودش است

بزرگترین دانش خود شناسی است 2.

3. زیرک کسی است که خود را شناخت و کارهایس را خالص گردانید .

4.در شگفتم از کسی که گمشده خود را می جوید و خودش را گم کرده است

5. کسی که از خودش آگاهی ندارد ، چگونه از دیگری آگاهی می یابد.

6. در شگفتم از کسی که جاهل به خود است ، چگونه میخواهد عارف به ربش باشد .

تو که در علم خود زبون باشی

عارف کردگار ، چون باشی

پس آزادی غرایز و خواهش های نفسانی با کرایم اخلاق و تعالی روح انسان در تضادند

کسی که طالب خود سازی است و می خواهد انسان باشد ، انسان زیست کند و انسان بمیرد ،

 باید غرایز خود را نعدیل نماید .

از درنده خویی و فساد اخلاقی بپرهیزد و خویشتن را با صفات حمیده و سجایای انسانی

متخاق سازد .

آیین پیامبران الهی به مردم آموخته که این موفقیت در پرتو ایمان و تحمل مشقت ، ادای

فرائض و ترک محرمات به دست می آید.

به هر نسبتی که انسان از سرمایه گرانقدر ایمان برخوردار گردد و به وظایف دینی خویش

عمل کند و مشقت های آن

را تحمل نماید ، به همان نسبت در مدارج کمال پیش میرود و درجات عالی انسانیت را می

پیمای

1.بحار الانوار ج 2 ص 32

2. غررالحکم با شرح خوانساری ، ج 5 ص177

سیمای اخلاق در آثار علامه حسن زاذه آملی ، مولف : عباس عزیزی

خود سازیی و تهذیب نفس ، مولف :

سید جعفر حسینی